Bối cảnh toàn cầu, khu vực và quốc gia

Mở đầu chương trình, Hội thảo tập trung cập nhật bối cảnh toàn cầu và khu vực về đồ uống có cồn, sức khỏe cộng đồng và các xu hướng chính sách mới. Tập trung vào chủ đề sử dụng rượu bia thay vì lạm dụng rượu bia. Mục tiêu của Liên Hợp Quốc/WHO là đến năm 2030 giảm khoảng 20% chỉ số tử vong. Trong báo cáo năm 2024, chỉ số này liên quan đến rượu đã giảm gần đạt mức đó ngay trong giai đoạn 2010–2019, sớm hơn nhiều so với mốc 2030. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là áp lực chính sách đối với ngành sẽ giảm. Ngược lại, WHO và các cơ quan y tế vẫn tiếp tục tập trung vào các chỉ số như tiêu thụ bình quân đầu người và uống nhiều trong một lần, vì đây là các yếu tố có thể dẫn đến rủi ro sức khỏe và xã hội.

Bên IARD (Liên minh Quốc tế về Uống có trách nhiệm) cảnh báo các hiệp hội và doanh nghiệp cần theo theo dõi sát sao hơn “Không có ngưỡng an toàn” từ WHA, CODEX, HLM Road Safety, WHO. Không nên vận động theo hướng uống rượu là tốt hay xấu mà theo hướng nghiên cứu, những cá nhân uống rượu một cách chừng mực sống ngang bằng những người không uống rượu. Do đó, ngành cần thận trọng trong cách truyền tải thông điệp, tránh bị hiểu là quảng bá hoặc khuyến khích tiêu dùng rượu, bia.

Thúc đẩy thông điệp uống điều độ

Một nội dung trọng tâm của cuộc họp là chiến dịch truyền thông về uống điều độ do IARD giới thiệu. Chiến dịch này nhằm hỗ trợ các hiệp hội và doanh nghiệp trong ngành truyền tải thông điệp về uống có trách nhiệm một cách phù hợp, có căn cứ và có khả năng được xã hội chấp nhận.

Câu chuyện truyền thông nên ngắn, rõ và có tính thuyết phục khi làm việc với báo chí hoặc cơ quan quản lý. Câu chuyện không nên chỉ xoay quanh lợi ích của doanh nghiệp, mà cần gắn với lợi ích công: bảo vệ người tiêu dùng, giảm rủi ro từ rượu không rõ nguồn gốc, chống thất thu thuế và nâng cao tiêu chuẩn ngành.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là chuyển trọng tâm từ câu hỏi “Không ngưỡng an toàn” sang câu hỏi “làm thế nào để giảm rủi ro và hình thành hành vi tiêu dùng có trách nhiệm trong thực tế”. Truyền thông không nên cổ vũ tiêu dùng, nhưng cũng không nên để xã hội chỉ nhìn ngành rượu bia qua lăng kính tiêu cực. Một ví dụ có thể khai thác trong truyền thông là các phong trào như “Dry January” ở bên Mỹ và Châu Âu. Đây là xu hướng có giá trị nhất định đối với những người muốn tạm ngừng uống rượu để tự đánh giá thói quen tiêu dùng của mình. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng việc không uống trong một thời gian ngắn rồi sau đó quay lại uống nhiều là tốt hơn so với việc duy trì thói quen tiêu dùng chừng mực, ổn định và có kiểm soát trong dài hạn. Cách truyền thông hợp lý không phải là phản đối Dry January, mà là mở rộng góc nhìn: điều quan trọng không chỉ là “ngừng uống trong một tháng”, mà là xây dựng thói quen lâu dài, biết giới hạn, không uống khi lái xe, không uống quá mức, không uống theo áp lực xã hội và không sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc.

Khung thông điệp truyền thông:

Do đó, thông điệp nên được định hướng theo hướng hành vi bền vững thay vì các khẩu hiệu cực đoan. Ngành có thể nhấn mạnh rằng mỗi người trưởng thành có quyền lựa chọn, nhưng lựa chọn đó cần dựa trên hiểu biết, trách nhiệm và sự tự kiểm soát. Với những người không uống, ngành không khuyến khích họ bắt đầu uống. Với những người đang uống, thông điệp phù hợp là uống ít hơn, uống có kiểm soát hơn, không uống trong các tình huống rủi ro và lựa chọn sản phẩm hợp pháp, có nguồn gốc rõ ràng.

Các kênh mạng

Một phần quan trọng khác của Hội thảo họp là trao đổi về vận động chính sách, đặc biệt trong các diễn đàn liên quan đến sức khỏe cộng đồng, bệnh không lây nhiễm và quản lý đồ uống có cồn.

Báo chí truyền thống và các kênh tin tức thường tạo ra sắc thái tiêu cực hơn khi đưa tin về rượu bia, trong khi các nền tảng cộng đồng có xu hướng cân bằng hơn. Báo chí thường quan tâm đến chính sách, vi phạm, tai nạn, sức khỏe cộng đồng và các vụ việc nổi bật. Trong khi đó, nền tảng cộng đồng thường phản ánh trải nghiệm cá nhân, văn hóa uống, lối sống, thái độ của giới trẻ và các lựa chọn xã hội mới như giảm uống hoặc tạm ngừng uống.

Các thị trường trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương có mức độ nhạy cảm rất khác nhau đối với rượu bia, tùy thuộc vào bối cảnh pháp lý, văn hóa, sức khỏe cộng đồng, an toàn giao thông và vai trò của du lịch. Đối với Việt Nam, yếu tố sức khỏe và trách nhiệm xã hội là điểm cần đặc biệt lưu ý. Truyền thông về rượu bia không nên chỉ dừng ở khẩu hiệu “uống có trách nhiệm”, mà cần được cụ thể hóa thành các cam kết và hành vi rõ ràng như không lái xe sau khi uống, không uống khi chưa đủ tuổi, uống điều độ, không sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc và ưu tiên sản phẩm hợp pháp, có kiểm soát chất lượng. Đây là cách giúp ngành định vị trách nhiệm theo hướng thực tế, phù hợp với kỳ vọng xã hội và có tính chính danh cao hơn trong đối thoại chính sách.

Xu hướng

          Việt Nam là điểm cần chú ý trong khu vực WPRO. Điều này cho thấy Việt Nam không thể chỉ truyền thông theo hướng “ngành đang làm tốt”, mà cần nhấn mạnh hơn vào giảm uống có hại. Nâng cao tiêu chuẩn không chỉ là yêu cầu nội bộ của doanh nghiệp, mà còn là cơ sở để ngành xây dựng niềm tin với xã hội. Khi doanh nghiệp hợp pháp thể hiện được vai trò trong quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ người tiêu dùng, ngành có thể tham gia thảo luận chính sách với vị thế tích cực hơn.

Trong bối cảnh nhiều thị trường vẫn tồn tại sản phẩm không rõ nguồn gốc, rượu thủ công không kiểm soát, hàng nhập lậu hoặc hàng giả, việc phân biệt giữa thị trường hợp pháp và bất hợp pháp là rất cần thiết. Đây cũng là nội dung cần được phản ánh rõ hơn trong truyền thông và vận động chính sách.

Kết luận

Nội dung của Hội thảo gợi mở một số định hướng quan trọng. Trước hết, truyền thông về đồ uống có cồn cần được xây dựng theo hướng thận trọng, trách nhiệm và phù hợp với quy định pháp luật. Không nên sử dụng cách tiếp cận dễ bị hiểu là quảng bá sản phẩm hoặc khuyến khích tiêu dùng. Thay vào đó, trọng tâm nên là phòng ngừa lạm dụng, bảo vệ người tiêu dùng, tuân thủ pháp luật và phát triển thị trường hợp pháp, minh bạch.

Thứ hai, cần định vị lại vai trò của ngành đồ uống có cồn trong đối thoại chính sách. Ngành không nên chỉ được nhìn nhận như đối tượng bị quản lý, mà có thể là một bên tham gia có trách nhiệm trong việc thúc đẩy tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng, chống hàng giả – hàng lậu và hỗ trợ truyền thông về tiêu dùng có trách nhiệm.

Thứ ba, các hiệp hội ngành hàng có thể đóng vai trò đầu mối cung cấp thông tin chính thống, thống nhất và có căn cứ cho báo chí, cơ quan quản lý và các bên liên quan. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh truyền thông về rượu bia thường nhạy cảm và dễ bị chi phối bởi các thông tin tiêu cực.

Thứ tư, với đặc thù Việt Nam rất nhạy cảm với sản phẩm có cồn, đặc biệt là rượu, thông điệp cần được định hướng lại theo hướng “quản lý rượu bia hợp pháp và có trách nhiệm” thay vì “quảng bá rượu bia”. Cách tiếp cận này phù hợp hơn với môi trường chính sách hiện nay và có khả năng tạo sự đồng thuận cao hơn.

Nhìn chung, Hội thảo APISWA và IARD tập trung vào việc thúc đẩy uống có trách nhiệm tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương thông qua ba hướng chính: truyền thông, vận động chính sách và nâng cao tiêu chuẩn ngành. Thông điệp xuyên suốt là ngành đồ uống có cồn cần chủ động hơn trong đối thoại với các bên liên quan, nhưng phải dựa trên bằng chứng, thận trọng trong truyền thông và thể hiện rõ trách nhiệm xã hội.

Đối với Việt Nam, bài học quan trọng là cần xây dựng cách tiếp cận phù hợp với bối cảnh pháp lý, văn hóa và truyền thông trong nước. Trọng tâm không nên là quảng bá tiêu dùng, mà là thúc đẩy thị trường hợp pháp, kiểm soát tốt chất lượng, bảo vệ người tiêu dùng và khuyến khích hành vi uống có trách nhiệm.

          Long Hiếu – Ánh Dương