1. Tết Nguyên Đán của người Thái
Người Thái ở Tây Bắc đón Tết Nguyên Đán vào thời điểm tương tự như người Kinh, nhưng có những nét văn hóa đặc trưng riêng. Trong quá trình chuẩn bị Tết, các gia đình người Thái thường bắt đầu từ nhiều ngày trước, họ làm bánh chưng, bánh dày từ gạo nếp trắng thơm ngon, nấu rượu cần để đãi khách và dùng trong các nghi lễ quan trọng, đồng thời dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, trang trí bằng hoa đào, hoa mai rực rỡ, sửa sang lại nhà sàn và cột trụ để đón chào năm mới với vẻ đẹp tươi mới nhất.
Điệu múa xòe của người Thái
Món ăn truyền thống trong Tết của người Thái rất phong phú và đặc sắc, nổi bật nhất là món khâu nhục - thịt lợn luộc nguyên con được xem là đặc sản không thể thiếu trên mâm cỗ Tết, bên cạnh đó còn có cá suối nướng (cá tươi bắt từ suối được nướng thơm lừng trên than hồng), măng rừng luộc hoặc xào chua giòn ngọt, các loại rau rừng như rau sắn, rau bò khai mang hương vị núi rừng đặc trưng, và cơm lam - nếp nướng trong ống tre non có mùi thơm đặc biệt quyến rũ.
Phong tục đặc biệt trong Tết của người Thái mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa, đó là nghi lễ xông đất khi họ chọn người có tuổi hợp, có uy tín trong làng để xông nhà đầu năm nhằm mang lại may mắn, lễ cúng tổ tiên được thực hiện trang trọng với mâm cỗ đầy đủ và hương khói nghi ngút, đặc biệt là múa xòe - điệu múa truyền thống khi nam nữ, già trẻ cùng nhau múa xòe quanh lửa trại, tạo nên không khí sum vầy ấm cúng và cầu mong năm mới hanh thông, mọi việc như ý.
2. Tết Nhảy của người Mông
Tết Nhảy (Tết Gầu Tào) là lễ hội lớn nhất trong năm của người Mông, thường diễn ra vào tháng 11, 12 âm lịch, sau khi thu hoạch xong mùa màng. Tết Nhảy mang ý nghĩa sâu sắc là dịp để tạ ơn trời đất, tổ tiên đã ban cho mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong năm mới thuận lợi, đây cũng là dịp quý giá để các gia đình sum họp đoàn viên, các làng bản giao lưu văn hóa, trao đổi kinh nghiệm sản xuất và gắn kết tình làng nghĩa xóm bền chặt hơn.
Món ăn đặc trưng trong Tết Nhảy của người Mông rất phong phú và mang đậm hương vị núi rừng, bao gồm thịt gà luộc nguyên con - vật cúng linh thiêng không thể thiếu trong mâm cỗ, thịt lợn hun khói được chuẩn bị công phu từ nhiều ngày trước Tết với hương thơm đặc biệt, men men là món xôi nếp trộn thịt và gia vị theo công thức truyền thống, bánh giầy làm từ bột gạo nếp hấp chín mềm dẻo, và rượu ngô men tự nhiên có độ thanh mát, dễ uống, thường được dùng để mời khách và trong các nghi lễ quan trọng.
Lễ hội Gầu Tào
Hoạt động trong Tết Nhảy diễn ra sôi nổi và đầy màu sắc, với điệu nhảy xòe Mông khi nam nữ già trẻ cùng nhau múa hát quanh lửa trại suốt đêm, các chàng trai thổi khèn với giai điệu du dương để thu hút sự chú ý của các cô gái, các trò thi đua dân gian như ném pao, đánh cầu mây, kéo co tạo nên không khí vui tươi náo nhiệt, đặc biệt là chợ tình - nơi các đôi trai gái có dịp gặp gỡ, tìm hiểu nhau qua những làn điệu dân ca, trao đổi tình cảm qua từng ánh mắt và nụ cười trong không khí lễ hội.
3. Tết Mùa của người Dao
Người Dao ở Tây Bắc cũng có Tết Mùa riêng, thường tổ chức vào tháng Giêng hoặc sau khi kết thúc vụ mùa. Việc chuẩn bị cho Tết Mùa được người Dao thực hiện rất chu đáo, bắt đầu từ việc dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, thay quần áo mới với trang phục truyền thống thêu hoa văn tinh xảo, chuẩn bị đầy đủ đồ cúng tổ tiên theo nghi thức truyền thống, làm bánh chưng và bánh dày thơm ngon, đồng thời nấu rượu thuốc bắc với nhiều vị thuốc quý từ rừng để đãi khách và sử dụng trong các dịp lễ quan trọng.
Món ăn truyền thống trong Tết Mùa của người Dao mang đậm bản sắc văn hóa riêng, có thịt lợn luộc được chế biến với gia vị đặc trưng của người Dao tạo nên hương vị khác biệt, gà nướng mật với công thức ướp mật ong rồi nướng vàng ươm thơm phức, cá rang từ cá suối tươi rang với sả ớt cay nồng, các loại rau rừng như rau má, rau sam giàu dinh dưỡng được hái từ núi rừng, và món thuốc bắc đặc biệt khi thịt gà được nấu cùng nhiều vị thuốc bắc quý như đương quy, thục địa, tạo thành món ăn bổ dưỡng cho sức khỏe, đặc biệt trong những ngày đầu năm mới.
Lễ cúng Bàn Vương của người Dao.
Nghi lễ đặc biệt trong Tết của người Dao thể hiện rõ nét tín ngưỡng và văn hóa độc đáo của dân tộc này, đó là lễ cúng Bàn Vương - vị thần bảo hộ tối cao của người Dao được thực hiện trang trọng với đầy đủ lễ vật và nghi thức, màn nhảy lửa khi các nam thanh niên dũng cảm nhảy qua ngọn lửa đỏ rực để xua đuổi tà ma và mong muốn được thanh tẩy, may mắn trong năm mới, cùng với điệu múa sạp - điệu múa truyền thống đặc trưng của người Dao với những động tác uyển chuyển, nhịp nhàng thể hiện sự gắn kết cộng đồng và niềm vui trong ngày Tết.
4. Tết của người H’Mông Đen
Người H’Mông Đen có cách đón Tết riêng biệt, thường vào tháng Chạp âm lịch. Món ăn đặc sắc trong Tết của người H’Mông Đen rất phong phú và độc đáo, nổi bật nhất là món thắng cố được làm từ nội tạng ngựa theo công thức truyền thống, xôi ngũ sắc với năm màu sắc rực rỡ được nhuộm từ lá rừng tự nhiên tượng trưng cho sự may mắn và phong phú. Bên cạnh đó có cơm lam thơm ngon với hương tre tanh thoang, mèn mén - món nộm từ ngô non giòn ngọt mát lạnh, và rượu cần được uống qua ống tre dài, tạo nên cảnh tượng đặc trưng và là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó giữa mọi người trong cộng đồng.
Phong tục trong Tết của người H’Mông Đen mang đậm nét văn hóa tinh thần và niềm tin dân gian, họ đốt lửa trại suốt đêm để xua đuổi tà ma và giữ ấm trong những đêm rét buốt của vùng cao, nam nữ trai gái tụ họp quanh lửa hát giao duyên với những làn điệu du dương, chơi khèn và nhảy múa suốt đêm tạo nên không khí rộn ràng, vui tươi, đồng thời tặng nhau những bông hoa thêu tay công phu như lời chúc tốt đẹp và gửi gắm tình cảm trong dịp năm mới.
5. Đặc điểm chung trong ăn Tết của các dân tộc Tây Bắc
Về thực phẩm, các dân tộc Tây Bắc có những điểm chung đáng chú ý trong cách chuẩn bị và lựa chọn món ăn Tết, đó là thịt lợn và thịt gà luôn là món ăn chính không thể thiếu trên mâm cỗ, rượu cần và rượu ngô là những thức uống truyền thống được ưa chuộng trong mọi dịp lễ hội, họ sử dụng nhiều nguyên liệu tươi ngon từ rừng như măng, rau dại, cá suối mang hương vị đặc trưng của núi rừng, và gạo nếp là nguyên liệu quan trọng không thể thiếu để làm các loại bánh, xôi thơm ngon cho ngày Tết.
Về tinh thần, Tết của các dân tộc Tây Bắc luôn thể hiện những giá trị văn hóa cao đẹp và nhân văn sâu sắc, đó là sự trân trọng nguồn cội thông qua việc thờ cúng tổ tiên trang trọng, lòng biết ơn và cầu mong mùa màng bội thu, gia đình an khang thịnh vượng, tinh thần sum họp gia đình với bầu không khí ấm áp và vui vẻ, sự đoàn kết cộng đồng được thể hiện qua các hoạt động tập thể, cùng với việc giao lưu văn hóa giữa các làng bản giúp gắn kết tình đoàn kết dân tộc bền chặt hơn.
Về phong tục, các dân tộc Tây Bắc có những nét văn hóa đặc sắc và sinh động trong dịp Tết, đó là múa hát và nhảy điệu xòe là hoạt động không thể thiếu tạo nên bầu không khí vui tươi, sôi động, chợ tình là nơi gặp gỡ đầy lãng mạn của thanh niên nam nữ để tìm hiểu và kết duyên, các trò chơi dân gian như ném pao, kéo co, đánh cầu mây tạo không khí vui nhộn và gắn kết mọi người, cùng với những nghi lễ xông đất và lễ cúng đầu năm theo tín ngưỡng riêng của từng dân tộc thể hiện sự tôn trọng đối với truyền thống và niềm tin vào những điều tốt lành.
Tết của các dân tộc thiểu số ở Tây Bắc không chỉ là dịp sum họp gia đình mà còn là cơ hội quý báu để gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đặc sắc. Mỗi món ăn, mỗi nghi lễ đều mang trong mình những giá trị văn hóa truyền thống sâu sắc, thể hiện lòng biết ơn chân thành với trời đất, tổ tiên và khát vọng về một năm mới tốt đẹp, bình an. Dù có sự khác biệt về hình thức tổ chức, thời gian diễn ra và cách thực hiện các nghi lễ, nhưng tất cả đều hướng đến những giá trị nhân văn cao đẹp: sự đoàn kết gắn bó, tình yêu thương giữa con người với con người, và hy vọng vào một tương lai tươi sáng, thịnh vượng.
Việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống này không chỉ giúp các thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về nguồn cội, về truyền thống quý báu của dân tộc mình, mà còn góp phần quan trọng làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam đa dạng, độc đáo và tự hào, đồng thời tạo nên sức hấp dẫn văn hóa du lịch độc đáo của vùng Tây Bắc trong thời đại hội nhập.