Trong dòng chảy đó, ngành đồ uống Việt Nam cũng hình thành và phát triển cùng lịch sử dựng nước và giữ nước, mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước. Ngay từ buổi đầu dựng nước, người Việt cổ đã biết tận dụng sản vật tự nhiên để chế biến đồ uống. Theo ghi chép trong “Lĩnh Nam chích quái”, cư dân thời kỳ sơ khai đã “lấy cốt gạo làm rượu”, cho thấy rượu gạo đã xuất hiện từ rất sớm trong đời sống. Các nghiên cứu khảo cổ tại khu vực Tràng An (Ninh Bình) cũng ghi nhận dấu tích của hoạt động nấu rượu có niên đại hàng nghìn năm, phản ánh một truyền thống lâu đời gắn với sinh hoạt cộng đồng và văn hóa bản địa.

Trải qua các triều đại phong kiến, các loại rượu truyền thống, nước uống thảo mộc, trà… tiếp tục phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội, từ sinh hoạt thường nhật đến nghi lễ, lễ hội.

Toàn cảnh Nhà máy Bia Hà Nội - Mê Linh

Bước sang thời kỳ cận đại, cùng với quá trình giao lưu và hội nhập quốc tế, ngành đồ uống Việt Nam bắt đầu tiếp cận với phương thức sản xuất công nghiệp. Vào cuối thế kỷ XIX (khoảng từ năm 1875 đến 1890), những nhà máy bia đầu tiên do người Pháp xây dựng đã xuất hiện tại Việt Nam, đặt nền móng cho sự ra đời của các thương hiệu lớn sau này như Bia Sài Gòn và Bia Hà Nội. Đây là dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp trong ngành đồ uống.

Sau năm 1954, trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, ngành nước giải khát chủ yếu phát triển với các sản phẩm đơn giản như siro, nước giải khát pha chế. Tuy nhiên, cùng với quá trình khôi phục và phát triển kinh tế, các dòng sản phẩm mới như nước khoáng, nước giải khát đóng chai dần xuất hiện, mở ra hướng đi mới cho ngành.

Dù quy mô còn hạn chế, đây là giai đoạn đặt nền tảng cho sự phát triển đa dạng của ngành đồ uống Việt Nam sau này. Rượu – Bia – Nước giải khát đã trở thành các dòng sản phẩm chủ lực của ngành đồ uống, đóng góp quan trọng và đáng kể vào tốc độ tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam trong nhiều năm qua.

Bước ngoặt lớn nhất của ngành đồ uống Việt Nam diễn ra từ sau công cuộc Đổi mới năm 1986. Chính sách mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế đã tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế phát triển mạnh mẽ, đồng thời thu hút làn sóng đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Từ một lĩnh vực sản xuất nhỏ lẻ, ngành đồ uống đã nhanh chóng chuyển mình thành ngành công nghiệp hiện đại, có quy mô ngày càng lớn, công nghệ ngày càng tiên tiến và sản phẩm ngày càng đa dạng.

Giai đoạn 1991-2001, các doanh nghiệp, nhà máy sản xuất trong nước chú trọng đầu tư trang thiết bị, nâng cao công suất, chất lượng. Nhờ đó, hai nhà máy bia lớn là Bia Sài Gòn và Bia Hà Nội dần khẳng định vai trò chủ lực, dẫn dắt thị trường, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và đẩy lùi các dòng sản phẩm bia Vạn Lực đã từng chiếm lĩnh thị trường Việt Nam trước đó.

SABECO đã áp dụng những giải pháp ưu việt hàng đầu trong hoạt động sản xuất - vận hành

Những năm đầu thập niên 1990 đánh dấu sự xuất hiện của nhiều tập đoàn đồ uống quốc tế lớn tại Việt Nam như Heineken (1991), Carlsberg, AB InBev (1993), Coca-Cola và Pepsi (1994). Cùng với đó, các doanh nghiệp trong nước như SABECO, HABECO, HALICO, Tân Hiệp Phát, nước khoáng Vĩnh Hảo… cũng từng bước mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự kết hợp giữa nội lực và ngoại lực đã tạo nên cú hích mạnh mẽ, đưa ngành đồ uống Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển nhanh.

Dây chuyền chiết lon - đóng gói tự động tại Nhà máy Bia Heineken Vũng Tàu.

Đồng thời, khu vực kinh tế tư nhân trong nước cũng mạnh dạn chuyển từ sản xuất thủ công sang đầu tư phát triển theo hướng bài bản hơn trên cơ sở nắm bắt được nhu cầu thị trường và cơ hội phát triển, tiêu biểu như Tân Hiệp Phát, Hương Sen, Polyco… tạo nên diện mạo mới cho ngành đồ uống Việt Nam.

Dây chuyền sản xuất tại Tân Hiệp Phát

Những năm 2001-2020, ghi nhận sự nỗ lực vượt bậc và thành quả ấn tượng của các doanh nghiệp ngành đồ uống. Đến nay, mỗi năm ngành đồ uống đóng góp trên 60.000 tỷ đồng cho ngân sách quốc gia và một số tỉnh thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng v.v., tạo ra hàng triệu việc làm trong toàn chuỗi giá trị từ nông nghiệp, sản xuất đến logistics, phân phối và bán lẻ. Điều này đã khẳng định vị thế chủ chốt trong các ngành kinh tế đóng góp vào tăng trưởng và phát triển bền vững kinh tế - xã hội Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp đồ uống Việt Nam đã được Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế), thuế các địa phương tôn vinh, khen thưởng về thực hiện chính sách pháp luật về thuế hàng năm như: Tổng Công ty Cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn, Nhà máy bia Heineken Việt Nam, Công ty Cổ phần Bia Hà nội - Hồng Hà, Bia Sài Gòn Sông Hậu, Bia Sài Gòn - Quảng Ngãi, Suntory PepsiCo Việt Nam.

Hệ thống chưng cất 8 tháp tại Nhà máy Rượu Hà Nội - KCN Yên Phong Bắc Ninh

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, ngành đồ uống Việt Nam cũng không ngừng đổi mới để thích ứng với các xu hướng toàn cầu. Các doanh nghiệp ngày càng chú trọng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số trong quản lý và sản xuất. Đồng thời, xu hướng phát triển bền vững, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và bảo vệ môi trường cũng được ngành đặc biệt quan tâm, trở thành định hướng chiến lược trong dài hạn.

Coca-Cola khánh thành Nhà máy Thực phẩm, Đồ uống đầu tiên tại Việt Nam đạt chuẩn Leed Gold tại Tây Ninh

Những 2020 - 2022, ngành đồ uống đối mặt với không ít thách thức từ biến động kinh tế toàn cầu, đại dịch Covid-19, cũng như sự thay đổi của chính sách pháp luật và hành vi tiêu dùng. Giai đoạn 2021-2026, Việt Nam tiến hành sửa đổi nhiều chính sách có ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của ngành đồ uống, đặc biệt là Luật thuế tiêu thụ đặc biệt, Luật phòng chống tác hại rượu bia, Luật phòng bệnh, Luật bảo vệ môi trường v.v. dẫn đến sự gia tăng các chi phí tuân thủ của các doanh nghiệp và hạn chế nhu cầu tiêu dùng.

Tuy nhiên, chính trong khó khăn, ngành đã thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp đã đẩy mạnh chuyển đổi số trong sản xuất, phân phối; phát triển các dòng sản phẩm không cồn, ít cồn, tốt cho sức khỏe, tăng cường thực hành ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) và cam kết mục tiêu đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Trải qua hơn ba thập kỷ kể từ khi Đổi mới, ngành đồ uống Việt Nam đã đạt được những bước phát triển vượt bậc. Quy mô sản xuất không ngừng được mở rộng, hệ thống nhà máy được đầu tư hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng và an toàn thực phẩm. Các dòng sản phẩm ngày càng phong phú, từ rượu, bia, nước giải khát có gas đến nước uống đóng chai, đồ uống dinh dưỡng, đồ uống tốt cho sức khỏe… đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng. Sự phát triển ấy không chỉ phản ánh quá trình chuyển mình của nền kinh tế đất nước mà còn cho thấy vai trò quan trọng của ngành trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống và đóng góp vào sự phát triển bền vững của xã hội.

Trong kỷ nguyên mới, với nền tảng đã được xây dựng vững chắc cùng những cơ hội từ hội nhập quốc tế và chuyển đổi xanh, ngành đồ uống Việt Nam đang đứng trước triển vọng phát triển mạnh mẽ hơn nữa. Tiếp nối truyền thống và đổi mới sáng tạo, ngành sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế, đồng hành cùng đất nước trên con đường phát triển nhanh và bền vững.