Xem xét toàn diện việc thu thuế với nước giải khát có lượng đường trên 5g/100ml

Về nội dung Dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) bổ sung nước giải khát theo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) có hàm lượng đường trên 5g/100ml vào đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt để bảo vệ sức khỏe nhân dân, cũng như theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Bộ Y tế, Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Thái Quỳnh Mai Dung (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Phúc) đề nghị cần xem xét một cách toàn diện đề xuất này, vì hiện nay còn nhiều ý kiến trái chiều từ các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, các chuyên gia cũng như người tiêu dùng.

Đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung cho biết: Sau khi tiếp xúc các cử tri và lắng nghe ý kiến của một số đối tượng chịu ảnh hưởng, tôi xin chia sẻ một số ý kiến về dự luật này như sau: Về tác động sức khỏe, các cơ quan soạn thảo đã đưa ra trong Báo cáo đánh giá tác động những số liệu về tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tăng nhanh trong 10 năm qua. Tuy nhiên, cần xem xét cả bối cảnh tỷ lệ suy dinh dưỡng, thấp còi, nhẹ cân ở trẻ em, đặc biệt ở miền núi nước ta vẫn còn rất cao. Theo số liệu Tổng điều tra dinh dưỡng quốc gia năm 2019-2020, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi, nhẹ cân ở trẻ em dưới 5 tuổi là 19,6% (cao hơn mức 12% của thừa cân, béo phì) và có sự chênh lệch rất đáng kể giữa các vùng miền, nhất là giữa miền núi, nông thôn với thành thị. Vì vậy, tỷ lệ trẻ em thiếu hụt vi chất dinh dưỡng như kẽm, canxi nhiều hơn gấp 2,5 lần so với trẻ em người Kinh.

Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Thái Quỳnh Mai Dung (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Phúc)

Việc tăng giá đối với các sản phẩm nước giải khát có đường có thể sẽ không ảnh hưởng lớn đến trẻ em ở vùng thành thị nhưng sẽ tạo thêm gánh nặng cho các gia đình có trẻ em ở vùng sâu, vùng xa hay ở khu vực dân tộc thiểu số, việc tăng giá dù không đáng kể cũng sẽ khiến cho trẻ em ở đây vẫn có ít cơ hội được uống nước giải khát có đường và khó tiếp cận các mặt hàng này hơn.

Về tác động đối với thu ngân sách, Báo cáo đánh giá tác động cho thấy nếu áp dụng thuế TTĐB theo phương án đề xuất 10% bắt đầu từ năm 2026 thì sẽ làm tăng thu ngân sách khoảng 2.400 tỷ đồng năm đầu tiên. Tuy nhiên, báo cáo cũng đưa ra những số liệu giảm thu ngân sách từ năm thứ hai trở đi mỗi năm sẽ giảm khoảng 4.978 tỷ đồng từ thuế gián thu.

Ngoài ra, báo cáo cũng chỉ ra rằng chính sách thuế này sẽ không chỉ tác động lên ngành đồ uống mà còn tác động lên toàn bộ 25 ngành trong nền kinh tế và dẫn đến giảm GDP gần 0,5% GDP, tương ứng 42.570 tỷ đồng. Do vậy, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương đề xuất chưa áp dụng thuế TTĐB đối với nước giải khát có đường.

Về kinh nghiệm quốc tế, theo Báo cáo đánh giá tác động của cơ quan soạn thảo, hiện nay đã có ít nhất 107 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới áp dụng thuế TTĐB đối với nước giải khát có đường. Tuy nhiên, một báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát hành ngày 5 tháng 12 năm 2023 và đang đăng tải trên trang tin của tổ chức này cho biết thêm rằng một nửa trong số các quốc gia này cũng áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với cả nước uống, mặc dù nước uống là một hàng được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến khích tiêu dùng. Vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới cho rằng không phải quốc gia nào cũng áp dụng chính sách thuế này vì mục đích sức khỏe mà chỉ đơn thuần là đưa tất cả các loại đồ uống vào diện chịu thuế.

Chính vì vậy, tôi cho rằng cần nghiên cứu thêm đối với nội dung này để từ đó đề xuất các biện pháp kiểm soát tình trạng thừa cân, béo phi và các bệnh không lây nhiễm khác cho phù hợp. Ví dụ như, có những quốc gia như Ấn Độ¹, Mê-xi- cô, Thái Lan, Philippines đã áp thuế TTĐB với đồ uống có đường nhiều năm nhưng tỷ lệ thừa cân, béo phì thì lại vẫn tiếp tục tăng, mặc dù tiêu thụ nước giải khát có đường giảm. Trong khi đó các quốc gia khác như Nhật Bản, Singapore hay Trung Quốc không áp dụng chính sách thuế này thì tỷ lệ thừa cân, béo phì lại được kiểm soát tốt.

Tôi cho rằng công cụ thuế này không hiệu quả trong việc làm thay đổi hành vi người tiêu dùng, đặc biệt là khi các đối tượng tiêu dùng mặt hàng nước giải khát có đường phần lớn là trẻ em. Nên chúng chúng ta tập trung vào các biện pháp tuyên truyền và giáo dục trong gia đình và trường học để các em thay đổi nhận thức và từ đó thay đổi hành vi tiêu dùng.

Do còn nhiều ý kiến khác nhau về tính hiệu quả cả về sức khỏe và kinh tế của đề xuất bổ sung nước giải khát có đường vào diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt, theo tinh thần của Chủ tịch Quốc hội là chỉ có những vấn đề “đã chín, đã rõ thì sửa cái gì chưa rõ thì phải tiếp tục nghiên cứu”, tôi đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu thêm về vấn đề này và chưa đưa vào dự thảo mặt hàng còn nhiều tranh cãi này.

Góp ý về nước giải khát có đường, Đại biểu Nguyễn Mạnh Cường – Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Bình cho biết: Với nước giải khát có đường, người làm chính sách cần phải thấy thực tế đường đi vào cơ thể qua nhiều con đường chứ không chỉ có nước giải khát và nhìn chung người dân vùng sâu xa vẫn sử dụng giải khát có đường nhiều hơn người dân thành thị. Nếu tăng thuế với nước giải khát có đường trước hết là đánh vào chính những người nghèo, người dân vùng xâu xa. Về nguyên nhân béo phì cũng cần tính đến các nguyên nhân như chế độ ăn chưa hợp lý, hạn chế vận động... chứ không thể coi nước giải khát đóng chai là nguyên nhân chính, vì nước đóng chai chỉ chiếm 30% còn các nguồn khác chiếm 70%. Chúng ta đánh thuế nước đóng chai nhưng không thể đánh thuế các loại nước pha đường khác, vậy thì câu hỏi đặt ra là tại sao không đánh thẳng vào đường? Nếu chỉ đánh thuế nước giải khát có đường sẽ làm tăng giá bán sản phẩm, trong khi nước ta thuộc xứ nóng nhiệt đới, nhiều đồng bào, người lao động thu nhập thấp, lao động chân tay hay sử dụng loại nước này. Do đó, nên tính toán kỹ tác động của việc tăng thuế này.

Đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Long An) cho biết:

Về đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) với mức thuế suất 10%, thực tế chúng ta cũng đang xem xét lại đối với mặt hàng nước giải khát có đường. Đưa vào như thế để áp dụng nhằm kiềm chế chế tình trạng thừa cân béo phì (TCBP) thì chúng ta cũng cần nhìn lại thực tế những đứa trẻ sử dụng nước ngọt rất nhiều, nhưng tỷ lệ trẻ TCBP là bao nhiêu? Bởi thực tế có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến căn bệnh TCBP chứ không chỉ riêng nước ngọt như chế độ ăn uống, việc sử dụng thức ăn nhanh rồi, có nhiều dầu mỡ, hoặc do hạn chế hoạt động thể chất.

Kim Anh - Kiệt Vũ (ghi, tổng hợp)